Analiza uticaja državne finansijske podrške siromašnima

Sadržaj istraživanja „Analiza uticaja državne finansijske podrške siromašnima“ u osnovi podrazumeva analizu novčanih naknada iz budžeta koje su usmerene na najsiromašnije ugrožene grupe, i to analizu dečijih dodatka i materijalnog obezbeđenja (MOP). U okviru istraživanja razmatrane su dosadašnje politike u ovoj oblasti, zakonska rešenja, efekti dosadašnjih reformi i mogući pravci promena finansijske podrške siromašnima. Analiza se fokusira na period nakon 2000. godine kada je Srbija ušla u reformske i tranzicione procese i u socijalnoj sferi.

Najvažnije zakonske promene u sferi novčanih naknada koje su usmerene na siromašne sprovedene su donošenjem Zakona o finansijskoj podršci porodicama sa decom početkom 2002. godine i Izmena i dopuna zakona o socijalnoj zaštiti i obezbeđenju socijalne sigurnosti građana 2004. godine. Zajedničko za oba zakonska rešenja je da su promene vodile u pravcu uspostavljanja apsolutne linije siromaštva jednake na celoj teritoriji Srbije, čija se realna vrednost održava indeksiranjem troškovima života, uz kontinuirani pristup pravima. Dodatno, pravo na materijalno obezbeđenje je za radnosposobne korisnike ograničeno na 9 meseci u toku jedne godine. Dečiji dodatak je zakonskim promenama definisan isključivo kao mera socijalne politike, ukinuto je univerzalno pravo na dečiji dodatak za decu višeg reda rođenja, iznos dodatka je izjednačen za svu decu, a preciznije su definisani i prihodi i imovina koji se uzimaju u obzir prilikom utvrđivanja prava. Zakonske promene su formulisane na osnovu relevantnih istraživanja, a u domenu materijalnog obezbeđenja i na osnovu pilotiranja. Nova zakonska rešenja značajno su uticala su na promene u broju i strukturi korisnika i budžetske izdatke za novčane naknade usmerene na siromašne.

Prema podacima za 2007. godinu dečiji dodatak je primalo 228,4 hiljade porodica, odnosno 436,8 hiljada dece prosečno godišnje. U odnosu na 2000. godinu, broj porodica koje primaju dečiji dodatak se nije značajno smanjio. Od 2000. godine do danas jasno se međutim izdvajaju dva perioda. Nakon petooktobarskih promena, pa sve do stupanja na snagu novog zakona, 1. juna 2002. godine broj korisnika se snažno povećavao, pre svega kao rezultat uspostavljanja redovnosti u isplatama naknada. Zakonske promene dovode međutim do naglog i značajnog smanjenja broja korisnika

Od momenta stupanja na snagu novih zakonskih rešenja 2002. godine do danas broj korisnika je smanjen za približno 250 hiljada dece, najviše zahvaljujući preciznijem obuhvatu prihoda i uvođenju imovinskog cenzusa, kao i usled odbacivanja univerzalnog prava za decu višeg reda rođenja. Smanjenje broja korisnika bi bilo još veće da uvođenje jedinstvenog cenzusa nije podrazumevalo povišenje cenzusa do republičkog nivoa za porodice koje su živele u opštinama u kojima su prosečne zarade po zaposlenom bile ispod republičkog proseka.

Od 2003. do 2007. godine pravo je izgubilo oko 63 hiljade dece. Ovo smanjenje se može pre svega pripisati zakonskoj promeni koja je predvidela indeksaciju cenzusa za ostvarivanje prava sa troškovima života, a ne sa zaradama. Deca iz posebno ugroženih grupa, kao što su deca sa invaliditetom nisu pogođena novim rešenjima.

Najznačajnije strukturne promene zabeležene su u promeni broja korisnika prema velikim teritorijalnim celinama. Tokom posmatranog perioda povećao se udeo dece korisnika iz Centralne Srbije se, a smanjio udeo dece iz Beograda. I udeo dece korisnika iz Vojvodine se neznatno povećao. Značajnije smanjenje broja dece koja ostvaruju pravo na dečiji dodatak u Beogradu delom je svakako rezultat značajno bržeg ekonomskog napredovanja prestonice u odnosu na preostali deo zemlje, a inicijalno i ujednačavanje cenzusa za ostvarivanje prava, s obzirom da su u mnogim beogradskim opštinama zarade bile iznad republičkog proseka.

Rashodi za dečije dodatke 2007. godine iznose približno 7,7 milijardi dinara. U odnosu na 2001. godinu rashodi za dečije dodatke su se povećali u nominalnom iznosu samo za približno 1,25 milijarde (19%). U realnom izrazu izdaci su se smanjili za preko 40%. Udeo rashoda u bruto društvenom proizvodu se smanjio sa 0,8% u 2001. godini na svega 0,3% 2007. godine, a u budžetu sa približno 5 na 1,3% u istom vremenskom periodu.

Zakonske promene, ali i opšti reformski napori u sferi socijalne politike značajno su uticali na kretanje broja korisnika i budžetske rashode za MOP-a nakon 2000-te godine.

Broj domaćinstava koja su koristila MOP 2007. godine iznosio je 50,8 hiljada, a broj pojedinaca 131,5 hiljada. Od ukupnog broja domaćinstava u Srbiji svega 2% koristi pomoć. Broj korisnika materijalnog obezbeđenja gotovo se udvostručio u odnosu na 2000. godinu. Povećanje broja korisnika ne može se objasniti samo zakonskim promenama. Kao što je smanjenje broja korisnika tokom 90-ih bilo rezultat činjenice da su novčane naknade bile izuzetno niske i neredovne, što je obeshrabrivalo potencijalne korisnike, tako je nakon 2000. god. njihovo povećanje, uz redovne isplate podstaklo veći broj ugroženih da zatraže pomoć.

Izmene i dopune Zakona o socijalnoj zaštiti i obezbeđivanju socijalne sigurnosti građana 2004. godine imale su dvojako dejstvo na kretanje broja korisnika. Sa jedne strane, uvođenje jedinstvene republičke linije siromaštva uticalo je na povećanje broja korisnika, dok je odredba o vremenskom ograničenju pomoći za radnosposobne korisnike imala suprotno dejstvo. Indeksiranje cenzusa i iznosa pomoći troškovima života je usporilo porast korisnika. Porast korisnika bi bio veći da nije uvedena zakonska odredba o ograničavanju prava na pomoć domaćinstava u kojima dominiraju radnosposobni korisnici i indeksiranje cenzusa i iznosa naknada sa troškovima života. U strukturi se značajnije povećao udeo korisnika iz opština sa ispodprosečnim zaradama.

Rashodi za MOP su 2007. godine iznosili preko 3 milijarde dinara. U odnosu na 2001. godinu ovi rashodi su nominalno porasli za gotovo 5 puta, a u realnom izrazu za 2,4 puta.

Udeo rashoda za MOP u bruto društvenom proizvod je izuzetno nizak u poređenju sa zemljama u regionu i iznosi svega 0,12%. U odnosu na 2001. godinu ovaj udeo se neznatno povećao. I udeo u budžetu je nizak, 0.52% 2007. godine i neznatno je povećan u posmatranom periodu.

U istraživanju su rađene i analize kvaliteta targentiranosti ova dva programa. Osnovni rezultati su sledeći:

• pokrivenost siromašnih MOP-om je dosta niska, što je posledica usmeravanja podrške onima najsiromašnijima koji nemaju nikakve prihode ili koji nemaju ozbiljne izglede da se uključe na tržište radne snage,
• ipak, pokrivenost najnižeg ventila (5% populacije sa najnižom potrošnjom) MOP-om je bitno porasla u 2007. u odnosu na 2002. godinu,
• targetiranost MOP-a je prilično niska, jer gotovo dve trećine korisnika i novca odlazi van grupe siromašnih,
• tagetiranost MOP-a je pogoršana u 2007. u odnosu na 2002. godinu; deo uzroka je statističke prirode, odnosno prividan; promena zakona iz 2004. godine nije uzrok pogoršanju targetiranosti,
• MOP je mali program i njegovo postojanje ne utiče bitno na siromaštvo u Srbiji, ali znatno smanjuje siromaštvo onih koji ga primaju.
• pokrivenost siromašnih porodica sa decom dečjim dodacima je vrlo visoka,
• targetiranost dečjih dodataka je izuzetno niska, jer čak 5/6 korisnika i 4/5 novca odlazi van grupe siromašnih,
• targetiranost dečjih dodataka poboljšana je u 2007. odnosu na 2002. godinu,
• dečji dodaci pokrivaju skroman deo potrošnje siromašnih,
• da ne postoji program dečjih dodataka u Srbiji bi bilo više siromašnih za 8%,
• praktično sva domaćinstva koja primaju MOP, a koja imaju decu primaju i dečje dodatke.